Kompendium dobrej polszczyzny

w pełnym dostępie dla każdego Reguła: 222. razem czy osobno: cząstka -by

1. Cząstkę -by (-byśmy, -byście, -bym, -byś) piszemy łącznie:
a) z formami osobowymi czasownika, np. kupiłby, zarobiłabym, usunąłbyś, zagrzalibyście, chcielibyśmy; także używanymi bezosobowo (a zbudowanymi jak normalna forma rodzaju nijakiego czasownika): wydawałoby się, chciałoby się;
b) z większością spójników i niektórymi partykułami.
Uwaga: pisownię poszczególnych spójników i partykuł z cząstką -by najlepiej sprawdzać bezpośrednio w Dobrym słowniku, jeśli nie znajdziemy pisowni łącznej, oznacza to, że należy pisać rozdzielnie.

2. Cząstkę -by (-byśmy, byście, -bym, -byś) piszemy osobno m.in.
a) z formami nieosobowymi czasownika, np. chciano by, móc by, dać by, można by, trzeba by, warto by, jedząc by;
b) z formami czasowników winien, powinien, np. powinna by tam pójść, powinien byś to zrobić, winni byśmy podziękować;
c) z przysłówkami, także zaimkami przysłownymi, np. dobrze by tak wypadł, szybko byś nie wyszedł; stamtąd by, skąd by, kiedy byście, gdzie byś.
Uwaga: czasem pisownia może być zróżnicowana w zależności od funkcji, por.
Jak byś to zrobił? vs. Jakbyś wyszedł, nie musiałbyś się tłumaczyć.

3. Należy odróżnić cząstkę -by od spójnika by (który również tworzy ciąg form byśmy, byście, bym, byś), por.
a) Kupiłby chleb, gdyby miał pieniądze i Kupił, by mieć chleb w domu;
b) Chcielibyśmy już mieć to za sobą i Chcieli, byśmy mieli już to za sobą;
c) Trzeba by zacząć żyć na nowo i Trzeba, by życie ułożyło się na nowo;
d) Szybko byście nie wyszli i Szybko, byście wyszli z więzienia.

Dodatek: pisownia cząstki -by z partykułami i spójnikami budzi spore wątpliwości piszących. Niektóre zasady pisowni zawierają ogólną wskazówkę, że -by z partykułami piszemy łącznie, co nie jest prawdą co najmniej w przypadku takich połączeń, jak jeszcze by, akurat by, pewnie by, nawet by. W innych zasadach pisowni podaje się listę partykuł i spójników, z którymi -by należy pisać łącznie, często jednak lista ta jest zbyt szeroka, zawiera bowiem np. połączenia typu otóż + by, przecież + by, które użytkownicy polszczyzny zapisują rozdzielnie, czy połączenia że + by, które zapisuje się łącznie w zdaniach Pójdę tam, żeby ochłonąć, a osobno w zdaniach Wciąż sądzę, że by się nie zgodził (taka jest praktyka ortograficzna, w tym wydawnicza). Czasem też tłumaczy się pisownię rozdzielną jeszcze by tym, że jeszcze uznano tu za przysłówek (gdzie pisownia jest rozdzielna), a nie partykułę (gdzie pisownia, w teorii, powinna być łączna).

Polskie przepisy ortograficzne były zmienne. W latach 1918–1936 uchwały ortograficzne nakazywały pisownię łączną w każdym przypadku (!), np. ojcabyś odwiedził, jąby trzeba przekonać itp. Komitet Ortograficzny PAU z lat 1935–1936 zmienił te przepisy kompletnie, nakazując łączną pisownię tylko z osobowymi formami czasowników plus z niektórymi spójnikami i partykułami. I od tego plus zaczęły się problemy. Oczywiste było, że niepodzielne są np. aby, żeby, oby, natomiast lista spójników i partykuł pisanych łącznie z -by była różnie podawana w kolejnych wydaniach Pisowni polskiej. Niestety w 1957 roku rzecz jeszcze bardziej skomplikowano, zamiast bowiem doprecyzować czy uspójnić listę wyjątków, skupiono się na rozróżnieniu między spójnikami a partykułami oraz na rozstrzyganiu, czy cząstka -by jest już w danym połączeniu nierozłączną częścią wyrazu, czy tylko czymś dołączonym. To wszystko było rzecz jasna dla przeciętnego zjadacza chleba jedynie komplikacją. I takie pozostaje do dziś, włączając w to przepisy podawane w słownikach PWN-u.

Aby zaoszczędzić użytkownikom Dobrego słownika tego typu dylematów, samą regułę powyżej (punkt 1.) podaliśmy w ogólny sposób i zachęcamy po prostu do sprawdzania pisowni w odpowiednich hasłach. W nich też wyjaśniamy ew. wątpliwości.

Zacytujmy teraz dra Malinowskiego:

Konkluzja wydaje się oczywista. Dla dobra wszystkich piszących (i tych świadomych, i tych mniej świadomych użytkowników polszczyzny) należałoby raz na zawsze zmienić pisownię cząstki -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście ze spójnikami i partykułami z łącznej na rozdzielną, czyli tak, jak proponowali to kodyfikatorzy pracujący w Komisji Kultury Języka Komitetu Ortograficznego PAN w latach 1962-1963 i członkowie Komisji Ortograficzno-Onomastycznej Rady Języka Polskiego pod kierownictwem prof. Edwarda Polańskiego w 2005 roku. Pisownia połączeń w rodzaju alboby, albowiemby, aleby, ależby, ażby, boby, bowiemby, byleby, czyby, czyżby, chybaby, czyliby, jednakby, iby, lubby, leczby, niechby, niechajby, nimby, niżby, nużby, orazby, ponieważby, tedyby (= ‘więcby’, ale: wtedy by!), skoroby, więcby, zanimby, zatemby, zaśby naprawdę razi. Mało kto (poza specjalistami) słyszał o tym, że wśród przepisów ortograficznych istnieje i ta mówiąca o pisowni cząstki -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście ze spójnikami i partykułami łącznie. Zostawmy pisownię zrostów aby, ażeby, żeby, iżby, gdyby, oby, niby, w których cząstka -by jest elementem integralnym, ale we wszystkich innych wypadkach piszmy rozłącznie (...) (Maciej Malinowski, Ortografia polska od II połowy XVIII wieku do współczesności. Kodyfikacja, reformy, recepcja, 2011, praca doktorska)

Zgadzamy się właściwie z wnioskami Macieja Malinowskiego, ale od istniejącego uzusu pisownianego uzależniamy pozostawienie piszącym wyboru (czego autor powyższego cytatu nie przewiduje). Podkreślmy, że dopuszczamy sytuacje trojakiego rodzaju: tylko pisownia łączna, tylko pisownia rozdzielna, dopuszczenie pisowni wariantywnej. Ta ostatnia możliwość bierze się ze zderzenia dwóch tendencji: praktyki piszących, którzy od dawna zapisują rozdzielnie, i przepisów ortograficznych nakazujących pisownię łączną, co bywa respektowane zwłaszcza przez redaktorów i korektorów i też tworzy swego rodzaju uzus.

Na przykład:
a) tylko pisownia łączna:
(niepodzielne całostki) aby, ażeby, coby, iżby, gdyby, jakoby, oby,
(pozostałe) bodajby, byleby, choćby, chociażby, czyżby, gdzieżby, niechby,
b) tylko pisownia rozdzielna:
albowiem by, bowiem by,
ale by, ależ by, lecz by, ponieważ by,
bądź by,
jednak by, jednakże by, natomiast by,
c) pisownia wariantywna:
alboby / albo by, ażby / aż by, boby / bo by, gdyżby / gdyż by, jeśliby / jeśli by, jeżeliby / jeżeli by,
aniżeliby / aniżeli by, niźliby / niźli by, niżeliby / niżeli by,
chybaby / chyba by, czyby / czy by,
To tylko próbka tego, do czego dostęp mają
użytkownicy pełnej wersji Dobrego słownika.

Zyskaj dostęp do wszystkich 307 reguł językowych.

zamów