przytomny

1. przytomny

Definicja

jeśli ktoś jest przytomny, to znaczy, że wie, gdzie jest, kim jest, i może się komunikować

Słownik wyrazów bliskoznacznych podobne znaczeniowo (lepsze odpowiedniki lub zapomniane słowa)
  • czuwający; obecny; przebudzony; przy zdrowych zmysłach; świadomy; trzeźwy
Ciekawostki
Jak przytomny z zaimkami chadzał, czyli o pochodzeniu, znaczeniu i rozwoju Zaczniemy opowieść od odmiany zaimka wskazującego ten (męski), to (nijaki). W języku prasłowiańskim odmieniał się:
mianownik *, *to (gwiazdka oznacza formę rekonstruowaną),
dopełniacz *togo,
celownik *tomu,
biernik *, *to,
narzędnik *těmь,
miejscownik *tomь.
Głoska -e- w odmianie (ten, tego itd.) pojawiła się później, na gruncie polskim. Mogło to nastąpić w wieku XIV, skoro w „Kazaniach świętokrzyskich” spotykamy jeszcze stare formy z -o- (togo ‘tego’, tomu ‘temu’:

Cso nam przez togo niemocnego na łożku leżącego znamiona? Zawierne nics inego kromie człowieka grzesznego we złych skutcech prześpiewającego, jenże nie pamiętaję dobra wiekujego, obiązał się tomu, csoż jeść wrzemiennego, leniw jeść ku wstaniu czynić każdego skutka dobrego, qui propter momentaneum [quaestum non ti]met aeternum supplicium, quod cruciat. Święta Katerzyna [k dobremu] nie mieszkaci jeść stała, we złem nie leżała, asi i ty [... jeż są] w błędnem stadle leżały, ty jeść swoją nauką otwodziła, jakoż się czcie w je świętem żywocie.

Warszawscy autorzy „Gramatyki historycznej języka polskiego” Krystyna Długosz-Kurczabowa i Stanisław Dubisz informują na s. 233 (wyd. 3, 2006), że przymiotnik przytomny jest archaiczny, bo podobnie jak potomek zawiera zaimek ten w miejscownikowej formie z -o-, czyli tom. Przytomny byłby więc zbudowany następująco:

Pełną treść widzą tylko abonenci Dobrego słownika.

Zyskaj dostęp do tej i 1262 pozostałych ciekawostek.
zamów
Gramatyka

przymiotnik stopniowalny; syntetycznie (-szy, naj-)
rzadziej opisowo (bardziej, najbardziej)

formy: najprzytomniejsi; najprzytomniejsza; najprzytomniejszą; najprzytomniejsze; najprzytomniejszego; najprzytomniejszej; najprzytomniejszemu; najprzytomniejszy; najprzytomniejszych; najprzytomniejszym; najprzytomniejszymi; nieprzytomna | pokaż wszystkie formy

1.1. nieprzytomność

Słownik wyrazów bliskoznacznych podobne znaczeniowo (lepsze odpowiedniki lub zapomniane słowa)
  • brak świadomości; majaczenie; maligna
Gramatyka

rzeczownik rodzaj żeński odmienny

formy: nieprzytomności; nieprzytomnościach; nieprzytomnościami; nieprzytomnością; nieprzytomnościom; nieprzytomność

2. przytomny (myślący)

Gramatyka

przymiotnik stopniowalny; syntetycznie (-szy, naj-)
rzadziej opisowo (bardziej, najbardziej)

formy: najprzytomniejsi; najprzytomniejsza; najprzytomniejszą; najprzytomniejsze; najprzytomniejszego; najprzytomniejszej; najprzytomniejszemu; najprzytomniejszy; najprzytomniejszych; najprzytomniejszym; najprzytomniejszymi; nieprzytomna | pokaż wszystkie formy

2.1. przytomność

Słownik wyrazów bliskoznacznych podobne znaczeniowo (lepsze odpowiedniki lub zapomniane słowa)
  • opanowanie; panowanie nad sobą; samokontrola; spokój; świadomość; zimna krew
Gramatyka

rzeczownik rodzaj żeński odmienny

formy: przytomności; przytomnościach; przytomnościami; przytomnością; przytomnościom; przytomność

Pozostały pytania, wątpliwości językowe? A może brakuje Ci czegoś w haśle?
Zobacz, co zyskują użytkownicy pełnej wersji Dobrego słownika.
sprawdź pełną ofertę

Często sprawdzane

  • jakoJako w zdaniach zaprzeczonych
  • pupil — Odmiana: pupili czy pupilów?
  • wendeta — Pisownia: vendetta, wendetta czy wendeta?

Ciekawostki

  • hipertekstHipertekst a hypertekst i wyrazy pochodne
  • atencjaAtencjusz — osoba zabiegająca o atencję, a raczej attention
  • iloczas — Samogłoski a saaamogłoski

Mogą Cię zainteresować również hasła