hasło dnia (dziś w pełnym dostępie) foch

1. foch

Definicja

mówimy, że ktoś strzelił focha albo ma focha, jeśli się obraził i chce nam dać to do zrozumienia; słowo potoczne

Wymowa prosto zapisana
  • [foh]
Poprawna polszczyzna cenne informacje, niespodzianki, haczyki
Foch w liczbie pojedynczej Słowniki języka polskiego uwzględniały dotąd wyłącznie plurale tantum fochy, zwykle w konstrukcji stroić fochy, wyraz od dawien dawna w polszczyźnie znany. Zastanawia pomijanie występującej w licznych tekstach liczby pojedynczej, a w zasadzie ukształtowanie nowego rzeczownika, mającego obie liczby. Obecnego w polszczyźnie potocznej od kilkunastu lat oraz przenikającego coraz częściej do polszczyzny standardowej.
Zacytujmy fragment artykułu naukowego redaktora Dobrego słownika, dra Żurowskiego:

Pojawia się zatem pytanie, jakie właściwie znaczenie ma rzeczownik foch, a jakie rzeczownik PT (= plurale tantum, przyp. red.) fochy. W par. 0 zasugerowałem, że podstawą do wyróżnienia dwu jednostek fundowanych na kształcie foch jest komponent mówienia. Wspólna jest natomiast „ostentacyjność” (...) — fochowanie/foszenie to zachowanie nastawione na to, żeby druga osoba wiedziała, że „fochiarz” jest z jakiegoś powodu obrażony. Strzelanie focha lub strojenie fochów są zatem przede wszystkim rodzajem zachowań niewerbalnych, które mają komunikować coś drugiej osobie. Ale o ile w pojedynczym fochu mówienia nie może być — jednym z zachowań, które charakteryzuje kogoś, kto „strzelił focha”, jest to, że się nie odzywa — to w fochach mówienie już być może (podobnie jak w grymasach i dąsach). (Sebastian Żurowski, Bez focha o fochach – foch i fochy jako nazwy werbalnych i niewerbalnych zachowań komunikacyjnych. Szkic leksykologiczny, Studia Filologiczne Uniwersytetu Jana Kochanowskiego XXVII, s. 53–64, 2014)

Słownik wyrazów bliskoznacznych podobne znaczeniowo (lepsze odpowiedniki lub zapomniane słowa)
  • boczenie się; gniewanie się; irytacja; naburmuszenie; nadąsanie; niezadowolenie; obraza; rozgniewanie; wzburzenie; zagniewanie; złoszczenie się
  • książkowo: ansa
Przykłady użycia autentyczne, starannie wybrane, zobacz też na blogu
Praktycznie każdy przeciętny człowiek miał kiedyś focha i duży procent to foch trwały.

NKJP: Internet, 2006

Nie było dobrze. Roxi strzeliła focha. Nie zrugała go, nawet nie zadała żadnego złośliwego pytania. Popatrzyła tylko z politowaniem na jego poharataną brzytwą twarz i zamknęła się w swoim pokoju.

Andrzej Dziurawiec, Bastard, 2013

  • kolokacje czasownikowe lewostronne: mieć; strzelać; strzelić
Ciekawostki
Pochodzenie wyrazu fochy, a może i foch Słowo to tajemnicze. Nie odnotowano go w zabytkach polszczyzny pisanej do końca XVI wieku. Pierwszym poświadczeniem słowa fochy, jakie dotrwało do obecnych czasów, jest passus z „Castus Ioseph” Stanisława Gosławskiego (1597):

przecz rózne zabawy świata tego niepewne i odmienne sprawy ukazujesz i prawne świegotliwe fochy Teskliwe, duszotratne, wiodące zysk płochy?

Fochy nie są sympatyczne, bo znaczyły: 1. ‘wykręty’; 2. ‘figle, sztuczki’; 3. ‘rozpustę, swawolę i pijaństwo’.
Aleksander Brückner przypuszczał, że fochy mogą być zgrubieniem od fortel, a to wywodzi się z niemieckiego Vorteil. W XVI wieku fortel / fortyl / fortejl to ‘nieuczciwy sposób, wybieg, podstęp, zdrada’, czasem ‘manewr wojenny’, ‘wybieg prawny’, ‘korzyść’, a nawet ‘sztuka czarodziejska’ (wg Słownika polszczyzny XVI wieku). W tym układzie Rejowskie foszki miałyby być zdrobnieniem od niepoświadczonych fochów.
Zgoła odmiennie rzecz ujął Andrzej Bańkowski, autor „Etymologicznego słownika języka polskiego”. Fochy według niego mogły być „indywidualnym tworem S. Gosławskiego”, „derywatem wstecznym od foszki”. Foszki zaś wg Bańkowskiego to „całkiem »prywatne« słówko młodego Mikołaja Reja (...) poniechane przez niego na rzecz figle (...) w tych samych kontekstach”, a współczesne fochy ‘udawane gniewy, dąsy’ miałyby być XVIII-wiecznym neologizmem Franciszka Bohomolca.
Im dalej w las (lekturę słowników etymologicznych), tym hipotez więcej. Miałyby się fochy wywodzić:
1. z łaciny — fucus ‘obłuda, pozór’,
2. z niemieckiego — Vorteil ‘fortel’, jak wyżej wspomniano,
3. z niemieckiego — Fixen machen ‘wygłupiać się, żartować’ lub fickfack ‘wymówki, wykręty, intrygi’,
4. z niemieckiego — fauchen ‘prychać, parskać, fukać (jak kot)’.
Czyli nic pewnego na razie nie można powiedzieć. Foch!
Gramatyka

rzeczownik rodzaj męskozwierzęcy odmienny

ten foch te fochy
nie widzę tego focha tych fochów
przyglądam się temu fochowi tym fochom
lubię tego focha te fochy
mówię o tym fochu o tych fochach
interesuję się tym fochem tymi fochami
ty fochu wy fochy

2. fochy

Definicja

fochy to zachowania i słowa osoby, która chce komuś pokazać niezadowolenie z jakiejś sytuacji lub swoją złość; słowo nacechowane negatywnie

Wymowa prosto zapisana
  • [fohy]
Słownik wyrazów bliskoznacznych podobne znaczeniowo (lepsze odpowiedniki lub zapomniane słowa)
  • chimery; dąsy; dziwactwo; fanaberie; grymasy; grymaszenie; humorki; humory; kaprysy; rzucanie się; widzimisię; wydziwianie; zachcianka
Przykłady użycia autentyczne, starannie wybrane, zobacz też na blogu
Przyjechał z własną ochroną, przekonywał, że kocha Polskę i stroił fochy niczym wielka gwiazda.

NKJP: Trybuna Śląska, 2003

  • kolokacje czasownikowe lewostronne: pokazywać; stroić; znosić
Gramatyka

rzeczownik plurale tantum rodzaj niemęskoosobowy odmienny

te fochy
nie widzę tych fochów
przyglądam się tym fochom
lubię te fochy
mówię o tych fochach
interesuję się tymi fochami
wy fochy
To tylko próbka tego, do czego dostęp mają
użytkownicy pełnej wersji Dobrego słownika.
sprawdź pełną ofertę