440. Nazwiska mężatek i panien

1. Wprowadzenie

Dwa ostatnie stulecia to czas ustabilizowania się nazwisk i postępująca formalizacja ich zapisu (księgi parafialne, urzędowe, bazy danych). Równolegle następowały i następują procesy upodmiotowienia kobiet. Wpływają one także na słowotwórstwo nazwisk żeńskich.

O (nie)odmienności nazwisk kobiet szeroko traktuje reguła odmiana imion, nazwisk, rzeczowników (główne): imiona i nazwiska kobiet. Tu zajmiemy się słowotwórstwem.

Formy nazywające żony i córki tworzono dawniej od imion, zawodów, przezwisk, nazwisk ich mężów i ojców. Było to odbiciem ich statusu — podporządkowania władzy najpierw ojca, a następnie męża. Stąd znane z historii i częściowo obecne w słowotwórstwie dialektalnym formy:

• Janowa ‘żona Jana’,
• Kowalicha ‘żona kowala’,
• Loskula ‘córka mężczyzny o nazwisku Loska’,
• Wernerka ‘żona mężczyzny o nazwisku Werner’,
• Kowalszczanka ‘córka Kowalskiego’,
• Frankiewiczka ‘pani Frankiewicz(owa)’.

Współcześnie zarówno same kobiety (często), jak i instytucje, np. szkoły i uczelnie (zawsze), nie praktykują „ujawniania” za pomocą przyrostków stanu cywilnego nosicielek nazwisk. Zmuszanie przez nauczycieli do używania tych form, dopisywanie ich studentkom w indeksach podczas egzaminów itp. jest zachowaniem wysoce niestosownym.

Znamy z życia społecznego sytuacje, że kobiety, zwłaszcza ze środowisk artystycznych, pozostawiają sobie nazwisko panieńskie z przyrostkiem o tym informującym (-anka, -ówna), jak Skarżanka, Iłłakowiczówna — nieraz bez względu na stan cywilny nosicielki owego nazwiska.

W języku ogólnym, w zwyczaju językowym i częściowo w zapisach urzędowych funkcjonują zasady słowotwórcze opisane poniżej.

2. Nazwiska przymiotnikowe

Od nazwisk przymiotnikowych zakończonych na -ski, -cki, -dzki tworzy się nazwiska żeńskie (zarówno żon, jak i córek) jak

3. Nazwiska zakończone na spółgłoskę

Od nazwisk zakończonych na spółgłoskę [g]

Od nazwisk zakończonych na spółgłoskę inną niż [g]

UWAGA: Jeśli nazwisko męskie (zwykle pochodzenia rosyjskiego) kończy się na

4. Nazwiska zakończone na samogłoskę [a]

Od nazwisk zakończonych na samogłoskę [a] tradycyjnie nazwiska żon i córek tworzy się przez dodanie przyrostków

Reguła ta nie jest stosowana bezwyjątkowo, ponieważ bywa, że użytkownicy języka jej nie znają, a niekiedy nosiciele nazwisk i ludzie z ich środowisk odczuwają utworzone zgodnie z nią formy jako niestosowne bądź ośmieszające. Pojawiają się więc formy:

5. Nazwiska zakończone na samogłoski [e], [o]

Od nazwisk zakończonych na samogłoski [e], [o] nazwiska żon tworzy się