101. Rzeczownik + nazwa, czyli w mieście Wrocław czy w mieście Wrocławiu itp.

1. Podstawy

W regule tej będzie mowa o uzupełnieniach rzeczownika przez nazwę własną, która zwykle przyjmuje formę mianownikową — można by ją wtedy określać mianem przydawki mianownikowej, jak w na kierunku italianistyka. W gramatyce czeskiej nazywa się ją mianownikiem nazywającym. Zenon Klemensiewicz w „Zarysie składni polskiej” widział w niej typ przydawki wyodrębniającej (odpowiadającej na pytanie który?): przydawkę wyodrębniającą indywidualizującą, np. w ksiądz Robak, miasto Ateny, tygodnik „Nowa Kultura”, poemat „Nad głębiami”, Zespół Filmowy „Tor”.

Generalnie nazwa ta pozostaje w mianowniku w przypadku rzeczownika nieżywotnego oraz ulega odmianie w przypadku rzeczownika żywotnego. Przyjrzymy się bliżej tej zasadzie, a w szczególności wyrażeniom typu miasto Łódź, gmina Suwałki.

2. Składnia a fleksja

Regułę tę umieszczamy w dziale „składnia”, ponieważ istota zjawiska jest raczej składniowa niż fleksyjna. To znaczy nie chodzi tu o nieodmienność, a o wymaganie podrzędnika — podrzędnika mianownikowego. Rozważmy na przykład połączenie

3. Kwestie problemowe — ujęcie ogólne

Istnieje grupa rzeczowników wprowadzających nazwę, które realizują dwa schematy składniowe: wymagają mianownika lub zgody

4. Kwestie problemowe — geografia

Wydaje się, że podwójny schemat składniowy to domena rzeczowników określających obiekty geograficzne, jak miasto, wieś, osada, gmina, rzeka. To, czy nazwa po tych rzeczownikach występuje w mianowniku czy w związku zgody, zależy zapewne od paru czynników:

a)

5. Pleonazmy?

Omawiane powyżej połączenia uważa się za pleonastyczne, zwłaszcza w codziennej komunikacji. Nie mówimy mieszkam w mieście Krakowie, lecz mieszkam w Krakowie, nie mówimy idę nad rzekę Wisłę, lecz idę nad Wisłę. Zob. też wpis na blogu W miesiącu maju (szlag mnie trafia w tramwaju). Parę słów o przebrzydłych pleonazmach.

Można je dopuścić w komunikacji urzędniczej i wszędzie tam, gdzie jest to

Taką uwagę zamieszcza w artykule w „Języku Polskim” z 1957 roku Wojciech Górny:

6. Osoby, czyli Chińczyk Han i Polak Ślązak

W punkcie 1. wspomnieliśmy o tym, że dla omawianych tu połączeń dwóch rzeczowników podrzędnik odmienia się, gdy jest rzeczownikiem żywotnym. Jak się ma do tego zatem końcowy fragment przykładu użycia w haśle Han: wobec dominującej narodowości Han? Wydaje się, że