225. Imiona i nazwiska kobiet

1. Imiona żeńskie

Odmieniają się imiona żeńskie zakończone na -a. Tak polskie, np. Adrianna, Antonia, Bogusława, Cecylia, Eugenia, jak i obce, np. Alessia, Anja, Aretha, Cecilia, Condoleezza, Erica, Evita.

Inne imiona żeńskie, czyli w zasadzie imiona z innych języków, są nieodmienne, zob. Adrienne, Amber, Amy, Audrey, Céline, Coco, Debbie, Elizabeth.

Uwaga, specyficzne wyjątki od powyższych zasad omówione są w regułach

• odmiana imion, nazwisk, rzeczowników (III): irlandzkie imiona żeńskie zakończone w piśmie na -e,
• odmiana imion, nazwisk, rzeczowników (IV): żeńskie zakończone w wymowie na [a], ale w piśmie na -h (np. Sarah).

Ponadto specyficznymi wyjątkami mogą być imiona żeńskie zakończone na -oe. Formalnie pozostają nieodmienne, ale na przykład w tekstach literaturoznawczych odmiana się trafia. Dotyczy to na przykład Eloe Słowackiego. Choć czasem trudno stwierdzić, czy przypadkiem ktoś nie odmienia tego imienia w mianownikowej wersji: Eloa, por.

Powrócić wypada jeszcze, zgodnie z zapowiedzią, do Eloi de Vigny i Słowackiego. Badacze najczęściej niejako rozbrajali wpisany w jej postać potencjał kwestionowania umocowanej w religii moralności, eksponując melancholijne piękno anielicy. Otóż u francuskiego romantyka − jako anioł stworzony z łzy Chrystusa, współczujący cierpiącemu Lucyferowi − jest ona znakiem nie tylko pocieszenia. Miłość Eloe do upadłego, smutnego i czarującego anioła może zostać zinterpretowana także jako sprzeciw wobec boskiej ekonomii cierpienia; jako znak przekonania, że ma ono charakter jedynie destrukcyjny, a nie zbawczy. Eloe chciała pojednać Boga z Szatanem, uległa jednak jego czarowi i wybrała piekło.

Pierwsza pogrubiona forma to przykład odmiany, tyle że u Alfreda de Vigny jest to Eloa (a w oryginale: Éloa). W drugim pogrubionym słowie już odmiany nie ma.

Podobnie było z imieniem Chloe, zapewne greckiego pochodzenia, które w przekładaniu Horacego na polski i w komentarzach pojawia się w wersji Chloi (dopełniacz, a może i miejscownik).

Imiona żeńskie zakończone na -oa odmieniamy wg reguły odmiana nazw i rzeczowników (B): zakończone w piśmie na -ua, -oa. Dawniej imiona żeńskie pochodzące z greki i zakończone na oe (wymawiane [o-e]) w piśmiennictwie humanistycznym były odmieniane według wzorca z tej reguły.

W każdym razie współcześnie imiona typu Eloe uznalibyśmy za nieodmienne, choć w tabelce w haśle nie pomijamy form odmienionych.

2. Nieodmienność nazwisk żeńskich

Generalnie nazwiska kobiet są nieodmienne. Wszystkie niezakończone na -a. Dobrze jest używać ich z odmienionym imieniem lub innym słowem pozwalającym zidentyfikować płeć (np. wyrazem pani), np.

o Tinie Turner, z piękną Garbo, do pani Moltke;

z siostrami Nowaczyk, o paniach Gądek, do córek Stankiewicz.

3. Które żeńskie nazwiska się odmieniają i jak

Odmieniają się tylko nazwiska kobiet:

1. zakończone na -a (-owa, -ewa, -ska, -cka, -dzka, -na), o odmianie przymiotnikowej, np.

   Dymna — do Dymnej,

   Kowalska — z Janiną Kowalską,

   Gołubczewa — o Gołubczewej,

   Kowalikowa — w imieniu Kowalikowej;

2. zakończone na -a, o odmianie rzeczownikowej, np.

   Janta — z Janiną Jantą,

   Fonda — o Fondzie,

   Konopka — w imieniu Konopki.

Oba sposoby odmiany mogą współwystępować w przypadku nazwisk złożonych:

Konopka-Kowalska — córka Konopki-Kowalskiej.

Zob. też regułę odmiana imion, nazwisk, rzeczowników (główne): dwuczłonowe nazwiska mężczyzn i kobiet.

Rzeczownikowy sposób odmiany dotyczy, po pierwsze, nazwisk odojcowskich (na -ówna, -anka) i odmężowskich (na -ina, -yna), np.

Mniszkówna — z Mniszkówną, o Mniszkównie, w imieniu Mniszkówny (a nie: !o Mniszkównej, !w imieniu Mniszkównej).

Więcej o tego typu nazwiskach w regule słowotwórstwo: nazwiska mężatek i panien.

A po drugie rosyjskich patronimików zakończonych na -ewna, -owna (używanych grzecznościowo w języku rosyjskim):

Nikołajewna — prababka Wiery Nikołajewny,

Pawłowna — patrzę na Marię Pawłownę.

Natomiast przymiotnikowy sposób odmiany dotyczy obcych nazwisk zakończonych na -eva, -ova, -ewa, -owa, np.

Jakowłewa (nazwisko ukraińskie) — występ Jakowłewej,

Yakovleva (nazwisko ukraińskie w transkrypcji angielskiej) — występ Yakovlevej,

Walijewa (nazwisko rosyjskie) — spotkanie z Anną Walijewą,

Georgiewa (nazwisko bułgarskie) — notatki o Denicy Georgiewej,

Navrátilová (nazwisko czeskie) — pytanie o Navrátilovą.

4. Notacja w Dobrym słowniku

W Dobrym słowniku nazwiska z podpunktu a) powyżej umieszczane są jako podhasła w hasłach nazwisk męskich (np. 1.1 Kowalska pod 1. Kowalski) — i mają pełny opis. Nazwiska z podpunktu b) nie są w ogóle zamieszczane osobno. Jeśli więc jest w Dobrym słowniku odmienne rzeczownikowo nazwisko zakończone na -a, np. Bańka, to odmiana w tym haśle zamieszczona dotyczy nazwiska mężczyzny. Nazwisko kobiety będzie się jednak w liczbie pojedynczej odmieniać identycznie, dopiero w liczbie mnogiej (bardzo rzadko używanej) wystąpią różnice:

• mianownik (i wołacz) liczby mnogiej Bańkowie, ale dla żeńskiego nazwiska Bańki,
• dopełniacz liczby mnogiej Bańków, ale dla żeńskiego nazwiska Baniek,
• biernik liczby mnogiej Bańków, ale dla żeńskiego nazwiska Bańki.

5. Jeszcze o żeńskich nazwiskach przymiotnikowych

Kobiety mające nazwisko o odmianie przymiotnikowej mogą nosić je w formie męskiej (pani Cichy, pani Mądry) lub żeńskiej (pani Cicha, pani Mądra). W tym pierwszym przypadku będzie ono nieodmienne (z panią Cichy, o pani Cichy); wtedy też należy używać nazwiska z odmienionym imieniem lub wyrazem identyfikującym płeć (np. wyrazem pani).

Nie zaleca się przyjmowania męskiej formy nazwiska w przypadku polskich nazwisk dobrze znanych lub często używanych, takich jak Kowalski, Stalowy, Rudzki, Dymny — a więc lepiej mówić o pani Kowalskiej, Stalowej, Rudzkiej, Dymnej.