liczebnik ułamkowy

Definicja

liczebnik ułamkowy to w polszczyźnie liczebnik typu ćwierć, pół, półtora (a dawniej też półtrzecia i tym podobne); niektórzy nazywają liczebnikami ułamkowymi również konstrukcje typu trzy ósme, dziewięćdziesiąt osiem setnych (składające się z liczebników głównych wraz z ostatnim członem — liczebnikiem porządkowym)

Reguły reguły językowe, zasady pisowni (nowe opracowanie z komentarzami)

115. liczebniki: jakie słowa to liczebniki

Przykłady użycia autentyczne, starannie wybrane, zobacz też na blogu

Wielkości niecałkowite zapisuje się w różny sposób w zależności od typu tekstu. Jeśli wartości niecałkowite występują rzadko, zazwyczaj przyjmują zapis słowny (liczebniki ułamkowe), np. jedna trzecia zbiorów, półtorej doby. Jeśli natomiast wielkości niecałkowite występują często, zapisuje się je w postaci ułamków.

Adam Wolański, Zapis liczb w tekstach urzędowych, Poradnik Językowy, z. 3, 2015, s. 88

Do wyrażania partytywności w średniowiecznej polszczyźnie służyły liczebniki ułamkowe. Poświęcony im został rozdział piąty książki. Liczebników tych używano przy dokonywaniu pomiarów, dlatego najczęściej stosowano je z jednostkami miar, np. pół kopy groszy, pół grzywny, półtrzeciego łokcia, pół korca prosa, półtrzecia zagona. W polszczyźnie funkcjonowały liczebniki ułamkowe proste, zbudowane z elementu pół, i liczebniki złożone z wyrażeniem część. Liczebniki partytywne w średniowiecznej polszczyźnie i w okresach późniejszych wykazywały wyraźne ograniczenia kontekstowe. Leksemy oznaczające trzecią i czwartą część całości, czyli trzecina/trzecizna, ćwiercina/ćwierć, same zaczęły oznaczać jednostkę miary, dlatego zaczęto pomijać właściwą nazwę miary, z którą wcześniej liczebnik partytywny występował w tekście, np. dwu ćwiertniu owsa, XXX ćwiertnie żyta (bez nazwy miary, np. kopa). Częste używanie liczebników ułamkowych prostych w funkcji jednostek miary spowodowało, że w funkcji partytywnej przeważają konstrukcje złożone typu trzecia część.

Kinga Knapik, Arytmetyka w języku (po lekturze książki Agnieszki Słobody Liczebnik w grupie nominalnej średniowiecznej polszczyzny. Semantyka i składnia), (w:) Zmienność — stałość — różnorodność w dawnej i współczesnej polszczyźnie, red. B. Mitrenga, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 167–168

Sieć słów wyrażenia powiązane z opisywanym (wyrazy pokrewne, kolokacje)

skarbonka semantyczna:
półczwarta; półdziesięta; półdziewięta; półósma; półpięta; półsiodma; półszósta; półtrzecia
ćwierć; pół; półtora

Gramatyka

frazem rzeczownikowy rodzaj męskorzeczowy odmienny

formy w tabelce:

formy alfabetycznie: liczebnikach ułamkowych; liczebnikami ułamkowymi; liczebnika ułamkowego; liczebnikiem ułamkowym; liczebniki ułamkowe; liczebnikom ułamkowym; liczebnikowi ułamkowemu; liczebników ułamkowych; liczebnik ułamkowy; liczebniku ułamkowy; liczebniku ułamkowym

zgłoś poprawkę